Naturalna dynamika rzeki roztokowej

Wisła w swoim środkowym biegu, w okolicach Torunia, od zawsze była rzeką o zmiennym charakterze. Jej koryto, typowo roztokowe, ulegało ciągłym przekształceniom pod wpływem przepływów wód, transportu rumowiska oraz zjawisk lodowych. Historyczne mapy i kroniki wskazują, że linia brzegowa na przestrzeni wieków przesuwała się nawet o kilkaset metrów. Przykładowo, w średniowieczu nurt rzeki podchodził bezpośrednio pod mury zamku krzyżackiego i Starego Miasta – obecnie odległość ta wynosi około 200–250 metrów. Na prawym brzegu, w rejonie Bydgoskiego Przedmieścia, dawniej istniały rozległe piaszczyste łachy, które z czasem zostały wchłonięte przez koryto lub przekształcone w ląd wskutek obniżenia poziomu wód gruntowych.

Procesy erozyjne i akumulacyjne prowadziły do powstawania i zanikania wysp (tzw. łach i kep). Znana toruńska Kępa Bazarowa nie zawsze miała dzisiejszy kształt – dawniej istniały także inne wyspy, które z czasem połączyły się z brzegiem lub zostały rozmyte przez nurt. Wpływ na to miały zarówno naturalne powodzie, jak i celowe działania człowieka. Szczególnie spektakularne zmiany zachodziły po dużych powodziach, np. w 1813 i 1844 roku, kiedy rzeka przebijała nowe koryta, tworząc starorzecza widoczne do dziś w postaci zalewowych łąk.

Regulacje XIX i XX wieku – człowiek zmienia bieg rzeki

Intensywna regulacja Wisły w okolicach Torunia rozpoczęła się w XIX wieku, wraz z rozwojem żeglugi i potrzebą ochrony przed powodziami. W latach 1840–1860 wykonano szereg prac hydrotechnicznych: budowę ostróg, tam podłużnych oraz umocnień brzegowych. Głównym celem było zwężenie i pogłębienie koryta, co miało ułatwić żeglugę oraz ustabilizować linię brzegową. W Toruniu szczególnie ważne było zabezpieczenie lewego brzegu w rejonie Starego Miasta i Bulwaru Filadelfijskiego. W 1910 roku oddano do użytku nowoczesny bulwar, który na stałe oddzielił rzekę od zabudowań – wcześniej woda często zalewała piwnice kamienic przy ul. Mostowej.

W XX wieku kontynuowano te działania: wybudowano potężne wały przeciwpowodziowe, a w latach międzywojennych i po II wojnie światowej prowadzono prace związane z umocnieniem brzegów w okolicy mostów. Wpływ na linię brzegową miała także budowa stopnia wodnego we Włocławku (1970 r.). Spiętrzenie wody zmieniło reżim hydrologiczny poniżej zapory – w Toruniu zaobserwowano zmniejszenie amplitudy wahań poziomu wody i ograniczenie transportu rumowiska, co spowolniło naturalne procesy kształtowania brzegów. Poniżej wymieniono główne działania regulacyjne:

• Budowa ostróg i tam podłużnych w XIX wieku – zwęziły koryto o ok. 30% w stosunku do stanu naturalnego.
• Umocnienia brzegowe (narzut kamienny, gabiony, mury oporowe) – zapobiegają erozji, ale też sztywno ustalają linię brzegową w obrębie miasta.
• Stopień wodny we Włocławku – odciął dopływ rumowiska, co w dłuższej perspektywie prowadzi do pogłębiania się koryta poniżej tamy.

Współczesny obraz i przyszłość linii brzegowej

Obecnie linia brzegowa Wisły w Toruniu jest w dużej mierze ustabilizowana inżynieryjnie, szczególnie w obrębie śródmieścia. Niemniej jednak w odcinkach pozamiejskich, np. w kierunku Cierpic lub Złotorii, rzeka wciąż meandruje i tworzy nowe łachy. Procesy te są monitorowane przez Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w Gdańsku (Nadzór Wodny w Toruniu). W ostatnich dekadach zauważono również intensywne wcinanie się koryta (pogłębianie dna) spowodowane brakiem dopływu żwiru i piasku z górnych odcinków – zjawisko to może w przyszłości prowadzić do podmywania i osuwania się brzegów niechronionych wałami.

W przyszłości linię brzegową mogą zmieniać częstsze ekstremalne zjawiska pogodowe – gwałtowne opady i susze. Zmniejszona ilość rumowiska sprzyja erozji brzegów, które nie są chronione wałami. W Toruniu istnieją plany renaturyzacji niektórych odcinków, np. w rejonie Kępy Bazarowej, co może przywrócić rzece większą swobodę kształtowania koryta. Ostatecznie jednak linia brzegowa Wisły w okolicach Torunia będzie wypadkową naturalnych procesów rzecznych i decyzji człowieka dotyczących ochrony przeciwpowodziowej oraz zagospodarowania terenów nadrzecznych. Badania geologiczne wskazują, że rzeka wciąż dąży do przesuwania się w kierunku północno-wschodnim, co w perspektywie kilkudziesięciu lat może wymagać dodatkowych zabezpieczeń mostów i infrastruktury.